Langile klasea ez da soilik soldataren bidez kontrolatzen. Beldurraren bidez ere bai: etxea galtzeko beldurra, lana galtzekoa, gaixotzekoa, pobrezian erortzekoa edo etorkizunik gabe geratzekoa. Hau da, sistemaren mekanismoen bidez agertzen da beldurra edo indarkeria kapitalista; eta, sarritan, hainbeste normalizatzen da, ez dugula indarkeriatzat hartzen. Eta gainera, sistema hori zalantzan jartzen denean, errepresioak beste aurpegi bat har dezake: atxiloketak, isunak, jazarpena, kriminalizazioa edo protestaren aurkako indar instituzionala.

Azken asteetako bi gertakarik, oso testuinguru desberdinetan, galdera hori mahai gainean jarri dute. Madrilen, Maricarmen 87 urteko emakumea bere etxetik desjabetu dute, bertan 70 urte baino gehiago bizi ondoren. Iruñerrian, berriz, zortzi pertsona atxilotu dituzte, Berriozarren uztailean faxismoari aurre egin izanagatik. Ez dira gertakari bera. Baina galdera zabalago batera garamatzate: zer gertatzen da legeak eta justiziak norabide bera hartzen ez dutenean?

Bertolt Brechten pentsamenduak lehen giltza eskaintzen digu. Pertsona bat suntsitzeko ez da nahitaez arma bat behar. Ogia kentzea, gaixotasuna ez tratatzea, miseriara kondenatzea edo gerrara behartzea ere suntsitzeko moduak izan daitezke. Indarkeria ez da soilik gorputz baten aurkako ekintza zuzena; bizitza duina izateko aukerak murrizten dituzten baldintzak ere izan daitezke.

Legezkoa eta bidezkoa ez dira gauza bera. Legalitateak, sistemak zer onartzen eta zer debekatzen duen zehazten du; justiziak, berriz, ordena horren zilegitasuna zalantzan jartzeko aukera ematen du. «Legezkoa da» ez da berez argumentu etikoa. Legeak zerbait baimentzeak ez du automatikoki bidezko bihurtzen.

Kapitalismoaren indarkeria ulertzeko, beste galdera bat egin behar dugu: zein baldintza materialetan behartzen da jendea bizitzera? Etxebizitza merkantzia bihurtzen denean edo baliabideak ahalmen ekonomikoaren arabera eskuratzen direnean, sufrimenduak ez du zertan legez kanpokoa izan. Baina ez da desagertzen, legeak onartzen duelako.

Eta hemen hasten da beste arazoa. Sistema ez da soilik legeen eta egituren bidez mantentzen. Pertsonen eta beraien hautuen bidez ere mantentzen da. Hannah Arendtek, “Eichmann Jerusalemen” lanean, «gaizkiaren banalitateaz» hitz egin zuen. Bere galdera nagusietako bat hauxe da: zer gertatzen da pertsona batek pentsatzeari eta epai propioa edukitzeari uzten dionean? Aginduak betetzen dituzten eta erantzukizuna sistemaren atzean ezkutatzen dutenen bidez ere gauza daiteke gaizkia edo indarkeria instituzionala.

«Nik nire lana egiten nuen». «Aginduak betetzen nituen». «Legeak hala esaten zuen». Esaldi horiek erantzukizuna desagerrarazteko modu bihur daitezke. Horregatik, pentsatzea ez da jarduera intelektual hutsa: erantzukizun moral eta politikoaren baldintza da.

Heztea, beraz, ezin da informazioa transmititzera edo lan-merkaturako prestatzera mugatu. Pentsatzen irakastea ere bada: zalantzan jartzea, ondorioak aztertzea eta ezarritakoaren aurrean epai propioa izatea. Gizarte batek obedientzia soilik irakasten badu, injustizia normaltzat hartzeko arriskua ereiten du. Hortik dator galdera: zein aldetan nago? Etxebizitza eskubidetzat ala merkantziatzat hartzen dutenen alde? Desjabetzen dutenen edo etxebizitza duina nahi dutenen alde? Lan duinaren ala prekaritatearen alde? Askatasunaren edo faxismoaren alde? Ez aukeratzea ere jarrera bat da. Neutraltasunak edo anbiguotasunak jarrera bat bistaratzen dute, eta posizionamendu arriskutsuak dira.

Karl Popperrek, 1945ean, tolerantziaren paradoxa formulatu zuen: gizarte batek tolerantzia mugagabea onartzen badu, tolerantzia bera suntsitzeko asmoa duten jarrerei ere espazioa eman diezaieke. Baina Popperren kezka ez zen edozein iritzi intolerante isilaraztea. Bere galdera politikoa beste bat zen: zenbateraino izan daiteke tolerantea gizarte bat tolerantzia bera suntsitu nahi dutenen aurrean?

Horregatik, tolerantziak ez du esan nahi dena onartu behar denik. Askatasunaren defentsak askatasun hori suntsitzeko erabiltzen diren mekanismoak ere identifikatu behar ditu. Tolerantzia ez da pasibotasunaren sinonimoa. Izan ere, intolerantziari mugarik jartzen ez bazaio, tolerantziaren espazioa bera desagerrarazteko arriskua dago.

Hemen lotzen dira hiru pentsalariak. Brechtetik abiatuta, indarkeria ez dela beti agerikoa edo legez kanpokoa ulertzen dugu. Arendtek erakusten digu indarkeria hori normalizatu daitekeela jendeak pentsatzeari eta erantzukizuna erabiltzeari uzten dionean. Eta Popperrek ohartarazten digu normaltasun eta pasibotasun horren barruan intolerantziak espazioa irabaz dezakeela. Lehenik sufrimendua normalizatzen da; gero, obedientzia; eta azkenik, gorrotoa.

Horregatik, antifaxismoa ez da soilik faxismoa agertzen denean haren aurka egitea. Haren normalizazioari ere aurre egitea da. Gorrotoa eguneroko hizkeran sartzen denean, migrantea arazo bihurtzen denean, pobrezia norbanakoaren porrot gisa aurkezten denean edo protesta bera mehatxu gisa tratatzen denean, deshumanizazioaren muga zabaltzen ari da.

Ezin diogu sufrimenduari ordenaren izena jarri, ezta obedientziari neutraltasunarena ere. Ezin dugu tolerantziaren izenean intolerantzia hazten utzi. Eta ezin dugu onartu langile klasearen bizi-baldintzen aurkako indarkeria normaltzat hartzea, haren aurkako erantzuna kriminalizatzen den bitartean.

Legezkoa izan daitekeena ez da beti bidezkoa. Justiziaz hitz egiteak legea bera zalantzan jartzeko ausardia eskatzen du; askatasunaz hitz egiteak, askatasun hori norentzat den galdetzea; eta antifaxismoaz hitz egiteak, errepresioa eta indarkeriaren aurrean muga bat jartzea. Azken galdera ez da noren alde gauden bakarrik. Zein gizarte onartzeko prest gauden ere bada.