Islamaren eta musulmanen inguruko jarrerak sakon aztertu ditu Angeles Ramirez Madrilgo Unibertsitate Autonomoko antropologoak (Madril, 1965); tartean emakumeen buruko zapiaren inguruko eztabaidak ere jorratu ditu. Donostian izan da berriki, SOS Arrazakeriak islamofobia eta generoari buruz antolatutako jardunaldi batzuetan.

Islamofobia kontzeptua oso eztabaidatua izan da akademian, erlijiora mugatzen duelakoan bazterkeria zabalago bat. Zuk zeuk nahiago duzu musulmanen aurkako arrazakeria erabiltzea. Zergatik?

Islamofobiaz hitz egiten denean, ematen du erlijioaren auzian zentratzen dela, baina musulmanen aurkako arrazakeriak klasearen eta generoaren auziei ere erreparatzen die: klaseari, musulmanen aurka esaten diren gauzen parte bat oso lotuta dagoelako pobreez esan direnekin —arriskutsuak direla, zikinak, politikoki pasiboak, ezjakinak…—; eta generoari, arrazakeria horren oinarrian emakumeen eta gizonen arteko desberdintasuna dagoelako. Hortaz, ez da soilik erlijio kontu bat, baina arrazakeria hori guztia islamarekin lotuta adierazten da.

Pentsalari batzuk oso kezkatuta daude islamofobiarekin. Zein da bere egiazko dimentsioa? Garrantzi gutxi ematen ari gatzaizkio?

Kapitalismoaren egungo garaiarekin lotuta ikusten dut, disidentzia itotzeko nahiarekin. Erresistentziek inoiz baino traba handiagoa egiten dute; beraz, hasiera ona da etorkinen eta musulmanen disidentzia neutralizatzea. Islamaren eta musulmanen inguruan eraiki diren diskurtso negatiboak erabiltzen ari dira, klase arriskutsua direlako: jazarpen prebentibo bat da. Larria da, baina ez hainbeste musulmanen aurkako eraso asko daudelako —pobreen aurkako eraso asko ere badaudelako—, baizik eta fronte asko zabalik dituen dinamika orokorrago baten parte delako.

Eraso islamofoboak ez al daude toleratuagoak?

Bai, badago zigorgabetasun bat, aurretik eraso horiek justifikatzen dituen oinarri bat eraiki delako. Zergatik erasotzen zaio kalean zapiarekin doan emakume bati? Balio antidemokratikoak irudikatzen dituelako, emakumeen autonomiaren aurkakoak. Zergatik erasotzen zaio meskitara doan gizon marokoar bati? Gizon musulmanak atentatuak egiten ari direlako eta meskitara joateak haien erradikalizazioa ekar dezakeelako. Halako argudioek ez dituzte musulmanak eraikitzen soilik desberdin gisara, baizik eta pertsona arriskutsu gisara ere bai; subjektu deshumanizatuak dira, beraz, ez zaie pertsonei erasotzen, baizik eta bonba bat jarri ahal dizun norbaiti. Horrek justifikatzen du haien aurkako atentatuen inpunitatea: ez da ezer gertatzen.

Zein neurritan izan ziren Madrilgo eta Parisko atentatuak inflexio puntuak?

Beti esaten da martxoaren 11ko atentatuek ez zutela ezer aldatu, baina hori ez dator bat marokoarren esperientziarekin: euren aurkako agresibitate handia sumatu zuten. Halere, Charlie Hebdo-ren aurkako atentatua oso garrantzitsua izan zen, eta uda honetan Bartzelonan gertatutakoa ere bai, ezkutuan zeuden diskurtso arrazistei azaleratzeko bidea eman dielako. Komunitate musulmanei egotzi zaie atentatua aurreikusi ez izana, eta imamei jendea kontrolatu ez izana. Bada erretorika bat esaten duena musulman guztiak ez direla terroristak, baina horri gailentzen zaio erradikalizazioaren ideia: islamean, pertsona normal bat zara, baina azkar bihur zaitezke terrorista, eta bilakaera horretan jokabide erlijioso txikiek adierazten dute zure erradikalizazioa; beraz, horiek kriminalizatu behar dira. Pentsatzen da islama dela pertsonak terrorista bihurtzeko oinarri bat. Auziaren analisi politikorik ez da egiten. Hemengo egoera ekartzen dit gogora: abertzaletasunaren kriminalizazioa, ETAren inguruari buruzko teoria…

La alteridad imaginada (Bestetasun imajinatua) izeneko liburu bat editatu duzu, gai horri lotuta. Zertan datza bestetasun hori?

Egun, bestetasunaren edo diferentziaren eredua musulmana da, baina bestetasun hori guk sortua da: asmatu dugu komunitate hori mehatxu bat dela. Musulmanen gaineko eraikuntza hori bat dator ez-musulmanen beldurrarekin, eta horretan oinarrituta daude musulmanen aurkako neurri gehienak: kultu lekuen kontrol sistematikoa, janzkeraren mugak… Zapia daraman neska bat ikasgelatik ateratzen dutenean, ez dute pentsatzen 13-14 urteko ikasle bat zigortzen ari direla, baizik eta neskatoa mundu guztiz ilun batean bizi dela, aitak ez diola ikasten uzten, biktima bat dela, baina, gainera, agente bat ere badela, bere kideen artean proselitismoa egiten ari delako. Gazteen artean erraz azal daitekeen jokabide bat gauza arraro bat bihurtzen da, mamu askorekin lotua.

Islama kritikatu daiteke islamofobian erori gabe?

Uste dut baietz. Kritikatu daiteke Yemenen oso atzerakoiak direla sexualitatearekin, baina musulmanak izateagatik 1.600 milioi pertsona balio horiek partekatzera kondenatu gabe. Arazoa ez da kritikatzea, baizik eta nola eraikitzen den argudioa; kritika batzuk ez dira egiten baldintza sozialak, politikoak edo ekonomikoak oinarri hartuta, baizik eta auzia islamarekin lotuz, kolektibo osoarekin. Eta hori ez da zuzena: gizarte musulmanak VII. mendetik existitzen dira, eta ordukoek ez dute egungoekin zerikusirik, baina joera dago islama azaltzeko irakurketa eta ahots bakarreko testua balitz bezala, ezertan aldatu ez balitz bezala. Gainera, ematen du musulman guztien jarrera erlijioaren bidez azal daitekeela; hori esentzialista da.

Zapia andreek erabiltzen badute eta ez gizonek, sinbolo patriarkal bat dela esan daiteke?

Galdera tranpati samarra da, oso zaila delako bere mugetatik ateratzea. Zapiaz ari gara, andreek buruan jartzen duten oihal batez, eta islamaz, 1.500 urtean milaka milioi lagunek jarraitutako erlijio batez, horrek dakarren aniztasunarekin. Abagune horretan zerbait patriarkala den galde daiteke? Patriarkala da bularretako bat jartzea? Esan dezagun zapia jantzi bat dela, botere harreman jakin batzuetan txertatuta dagoena: ez dauka esanahi bera beti; ez da soilik pertsona bakoitzaren araberakoa, baizik eta inguruko egitura sozial, politiko eta ekonomikoen araberakoa. Zapia izan daiteke tresna bat edo zama bat: Iranen, muturreko ezkerreko emakumeak txadorra erabiltzen hasi ziren iraultzaren hasieran, haren erabilera mugatu zutenean, gorputzarekin borrokatzeko modu bat zelako; andre berberei gero txadorra inposatu zieten errepublika islamikoa ezarri zenean. Batzuetan, ideia eta sentsazio batzuk imajinatzen ditugu bestetasun imajinatu horretan, baina halakoek gero ez daukate tokirik andre horien bizitza errealean; aurreiritziak dira. Edonola ere, ez dut uste zapia edo nikaba beharrezkoak direnik patriarkatuarentzat; erabil ditzake, baina soldatapeko lana baliatzen duen bezala.

Marnia Lazreg soziologoak liburuan dio zapia jartzea ez dela ekintza indibidual bat, baizik eta soziala: «New Yorken edo Parisen zapia eramatea aldarrikatzen duen emakume batek zailago egiten die Irango andreei zapia ez eramateko askatasuna eskatzea».

Esaldi horretan bertan dago argudioa: ez da berdina zapia eramatea New Yorken edo Yemenen. Noski, andreek eskubidea dute ez eramateko, baina horrek ez du esan nahi ez dutenik eraman nahi leku batzuetan. Hor dago erabakitzeko eskubidearen inguruko eztabaida feminista. Nikaba andre askok janzten dute, tartean aktibistak, edo hausnartuz ondorio horretara heldu direnak; estrategikoki ez du ematen bizitzeko modu ideala denik, baina tarte handia dago hortik pentsatzera atzerapen itzela ekarriko duela.

Iaz, Gasteizko eskola batean neska bat gelatik atera zuten zapia eramateagatik. Nola jardun behar da halakoetan?

Zigor bat da, eredu hegemonikoaren aurka egiteagatik. Zein argudio erabiltzen da? Batetik, ezin dela ezer eraman buruan —baina hijaba ez da buruan eramateko zerbait, eta askatasun erlijiosoen legeak babesten du—, eta, bestetik, zapiak esan nahi duela emakumeak gizonen mende daudela. Ez dago sinbolo erlijiosoak eskolara eramatea debekatzen duen araurik; eta, gainera, ezin duzu zapia eskolan debekatu, zuk zapiari ematen diozun balioa oinarri hartuta.

Feminismotik ohartarazi izan da zapia debekatuz gero emakume asko etxetik ezin aterata geratuko liratekeela.

Ez dut uste hala izango zenik. Ikuspegi horrek biktimatzat ditu andreak, edo fanatikotzat, euren hautua azken ondoriora arte eramango dutelakoan. Emakumeek lan egin behar dute, etxetik atera, bizi… Batzuek debekuari aurre egingo liokete, eta zapia berdin jantzi, eta beste batzuek kendu egingo lukete. Izatez, zapiarekin lana topatzeko trabak dituztenek kendu egiten dute lanean.

Zein rol izan behar luke feminismoak zapiaren auzian?

Uste dut eztabaida hori prostituzioaren auziarekin lotuta dagoela, eta erabakitzeko eskubideak zeharkatuta. Akaso feminismoak ez du ezer gehiago egin behar justu zapiarekin; eztabaida teorikoaz harago, ez dut uste zapia arazo bat denik feminismoarentzat. Askotan feministok gai batzuez eztabaidatzen dugu —prostituzioa, zapia, haurdunaldi subrogatua…— soilik ikuspegi feminista aintzat hartuta, guretzat analisirako aldagai funtsezkoa delako, baina ez dugu hain kontuan hartzen zein abagunetan gertatzen diren auzi horiek; agian gehiago erreparatu behar diegu andreen baldintza material eta politikoei.